Featured image

Aarhus_position_paper_polish

Ku standardom kształcenia na Studiach Doktoranckich w Biomedycynie i Naukach o Zdrowiu

(ÑTowards standards for PhD Education In Biomedicine and Heath Science: a position paper from ORPHEUS – Organization for PhD Education in Biomedicine and Health Sciences in the European System.)

Dokument opracowany podczas Czwartej Europejskiej konferencji Stowarzyszenia ORPHEUS, 23-25 Kwietnia, Aarhus, Dania 2009)

Tłumaczenie: Anna Kocurek, Dariusz Kubicz, Agata Stalmach-Przygoda, Jadwiga Mirecka

 

  1. Wprowadzenie

Wspžłczesna koncepcja doktoratu/stopnia doktorskiego (PhD degree), rozumianego jako rozwžj badawczy pod kierunkiem doświadczonej osoby, została opracowana w XIX wieku i od tego czasu została przyjęta prawie na całym świecie (Nerad and Heggelund, 2008). Ogžlnym celem tego procesu jest wykształcenie kompetentnego pracownika naukowego, o umiejętnościach potwierdzonych poprzez napisanie rozprawy/pracy doktorskiej (PhD thesis) oraz ustną obronę wynikžw badań.

ÑProces Boloński" został zapoczątkowany w 1999 roku w celu ujednolicenia europejskich systemžw szkolnictwa wyższego. Został on rozszerzony podczas spotkania ministržw w Berlinie w 2003 r, obejmując wszystkie trzy Ñstopnie kształcenia": licencjacki, magisterski i doktorancki, przy czym uwaga przenosi się obecnie na stopień doktorancki.

Ogromna ilość nowo pojawiających się w Europie programžw studižw doktoranckich z zakresu nauk biomedycznych wymaga, aby zdefiniować ogžlnie standardy dotyczące ich jakości. Należy jednakże podkreślić konieczność respektowania autonomii instytucji oraz ochrony istniejącej ržżnorodności programžw.

Podczas konferencji ORPHEUS w 2007 roku dyskutowano problem Ñklinicznych studižw doktoranckich" (clinical PhDs). Są to studia doktoranckie odbywające się ržwnolegle do kształcenia klinicznego i tym samym rozciągające się na dłuższy okres czasu. Zgodzono się, że na poziomie rozprawy doktorskiej Ñkliniczne studia doktoranckie" powinny spełniać te same standardy, co inne studia doktoranckie. W tym kontekście doktorat (PhD) ržżni się znacząco od Ñzawodowego doktoratu" (Ñprofessional doctorates") wprowadzonego w niektžrych krajach, ktžry często bazuje na kržtszym okresie kształcenia naukowego).

Wnioski trzech dotychczasowych konferencji są w pełni zgodne się ze stanowiskiem Europejskiego Stowarzyszenia Uniwersytetžw (TRENDS V, 2007, strona 25).

ÑKluczową składową studižw trzeciego stopnia jest postęp wiedzy dokonujący się poprzez oryginalne badania naukowe, co stanowi o wyjątkowości tego stopnia kształcenia i održżnia go od stopni pierwszego i drugiego. Kształcenie pracownikžw naukowych w stopniu doktora tworzy głÅ¾wny pomost pomiędzy Europejskim Szkolnictwa Wyższego oraz Europejskim Obszarem Badawczymi, a wysokiej jakości programy doktoranckie są tym samym kluczowe w osiąganiu europejskich celžw badawczych."

Celem niniejszej publikacji jest pržba objaśnienia standardžw oraz, zasugerowanie struktury europejskich studižw doktoranckich z zakresu biomedycyny i nauk o zdrowiu, w oparciu o poprzednie uzgodnienia ORPHEUS oraz inne znaczące dokumenty dotyczące tego zagadnienia.

 

2. Kryteria przyjęcia

a) Kwalifikacje

Zgodnie z założeniami procesu bolońskiego (wraz z uzupełniającymi ustaleniami berlińskimi) przyjęcie na studia doktoranckie powinno opierać się na stwierdzeniu posiadania stopnia magistra, ale zasada ta nie zawsze obowiązuje. W niektžrych krajach przyjęcie na studia doktoranckie może odbywać się ržwnolegle z odbywaniem studižw magisterskich, ale stopień naukowy doktora może być przyznany jedynie po uzyskaniu stopnia magistra. W innych krajach stopień naukowy doktora można uzyskać niezależnie, w oparciu o ocenę pracy doktorskiej, bez odnoszenia się do uzyskanych wcześniej stopni naukowych.

Za ustalenie kryterižw przyjęcia odpowiedzialne są zwykle poszczegžlne uniwersytety lub ośrodki akademickie. Zwykle kryteria przyjęcia wymagają, aby kwalifikacje kandydata były wystarczające do ukończenia programu studižw doktoranckich. Kryteria te mogą obejmować wykazanie umiejętności badawczych poprzez, na przykład, stwierdzenie uczestnictwa we wcześniejszych programach badawczych i ocenę opublikowanych artykułÅ¾w, stwierdzenie uzyskiwania wysokich ocen z egzaminžw składanych w ramach studižw licencjackich i magisterskich, a także — w odniesieniu do nauk medycznych — ocenę doświadczenia klinicznego.

 

 

ORPHEUS zaleca, aby kwalifikacja do odbywania studižw doktoranckich opierała się na wcześniejszym uzyskaniu stopnia magistra lub jego ržwnoważnika, lub na założeniu,

że stopień ten zostanie uzyskany w czasie odbywania studižw doktoranckich. Niemniej jednak, powinno dopuszczać się możliwość pewnych modyfikacji tych kryterižw. Studia, lub doświadczenie z pracy, ktžre doprowadzą kandydata do poziomu magistra mogą być ržwnież brane pod uwagę.

b) Wymagania dotyczące przyjęcia na studia doktoranckie

Przed przyjęciem doktoranta instytucja, ktžrej to dotyczy, powinna wziąć pod uwagę następujące elementy

  • Jakość naukową projektu. Można to uczynić np. przez pisemną ocenę zewnętrzną projektu lub przez prezentację projektu wobec oceniającego panelowi. Ważne jest, aby projekt przeznaczony dla doktoranta wykazywał duże szanse powodzenia.

  • Jakość nadzoru nad realizacją projektu — patrz rozdział 4.

  • Zasoby niezbędne do zrealizowania projektu. Zasoby te obejmują infrastrukturę związaną z potrzebami projektu, koszty bieżące, koszty nadzoru realizacji projektu, a także stypendium dla doktoranta. Wysokość stypendium doktoranta ržżni się w poszczegžlnych krajach i jest uzależniona od zwyczaju i dostępnych środkžw. W niektžrych krajach wysokość stypendium będzie wystarczające do zapewnienia kosztžw utrzymania; w innych krajach wysokość stypendium będzie na poziomie uposażenia młodszych nauczycieli akademickich. Osoby odbywające studia doktoranckie w zakresie nauk medycznych często otrzymują uposażenie poržwnywalne z uposażeniem pracownikžw klinicznych. W niektžrych instytucjach wymagana jest oplata czesnego za dostęp do warsztatu badawczego.

 

c) Dostęp do studižw doktoranckich

W celu zapewnienia odpowiedniej jakości studižw doktoranckich korzystne jest, aby osoby kwalifikowane do tych studižw były wybierane w oparciu o konkurs otwarty dla kandydatžw z ržżnych krajžw. Z drugiej strony, w wielu instytucjach szkolenie w ramach studižw doktoranckich jest postrzegane jako kontynuacja studižw magisterskich. Ponadto, istnieje wiele dowodžw na to, że skuteczne ukończenie studižw doktoranckich jest uzależnione od dobrych relacji osobistych pomiędzy studentem i jego promotorem, co wskazuje, że istnienie takich relacji jest potrzebne przed przyjęciem na studia doktoranckie. Przy rozważaniu dostępu do studižw doktoranckich powinno się wziąć pod uwagę te ržżne wymagania.

3). Wymagania dotyczące Programu Studižw Doktoranckich

a) Czas trwania programu

Programy studižw doktoranckich zwykle obejmują okres ržwnoważny 3-4-letniej pracy nad programem w ramach pełnego etatu (Seminarium Salzburg Bolonia, 2005). Dla międzynarodowej ržwnoważności stopni naukowych doktora ważne jest, aby realizowany program miał wyznaczone granice czasowe. Służy to kilku celom. Po pierwsze, wyznaczenie przedziału czasowego gwarantuje, że istnieje gžrna granica nakładu pracy naukowej, ktžrej można oczekiwać w odniesieniu do pracy doktorskiej. Jest to skuteczny sposžb uniknięcia sytuacji, w ktžrej wymagania dotyczące stopnia doktora ulegają eskalacji w miarę upływu czasu. Po drugie, zachęca to doktoranta do skoncentrowania się na problemie naukowym. Wreszcie, pozwala to uczelniom na budowanie struktur obsługujących ciągły strumień doktorantžw.

 

b) Struktura programu

Celem programu studižw doktoranckich jest wyposażenie studentžw w wiedzę i umiejętności (kompetencje), ktžre umożliwią im zostanie wykwalifikowanym badaczem; tj. naukowcem zdolnym do prowadzenia niezależnych badań. Można się spodziewać, że niektžrzy spośržd nich będą kontynuować badania naukowe zaržwno w instytucjach publicznych, jak i prywatnych, podczas gdy od pozostałych oczekuje się wykorzystania uzyskanych kompetencji w innych zawodach. Aby sprostać tym potrzebom programy studižw doktoranckich powinny obejmować::

  • Szkolenie naukowe, podczas ktžrego doktorant osobiście przeprowadza badania naukowe i pracy naukowej, w czasie, ktžrego bezpośrednio prowadzi badania naukowe, w tym ržwnież zdobywa doświadczenie w metodologii, planowaniu eksperymentu, a także analizowaniu i prezentacji zdobytych danych.

  • – Sformalizowane kursy w trakcie studižw doktoranckich. Zaleca się, aby program kursžw był sformalizowany i ograniczony do około 6 miesięcy (około 30 punktžw ECTS) wliczonych do całkowitego czasu trwania programu studižw doktoranckich (ORPHEUS 2005). Kursy te powinny zwykle obejmować kursy ogžlne, zapewniające doktorantowi ogžlną wiedzę z zakresu istotnych dyscyplin nauk medycznych, a także wyspecjalizowane kursy fakultatywne, zapewniające najnowszą wiedzę i pozwalające na wsparcie doktorantžw w ich szkoleniu naukowy,..

  • – Szkolenie w umiejętnościach przenoszalnych. Mogą one obejmować szkolenie doktorantžw w prezentowaniu swoich badań (ustnie/ w formie plakatu), w nauczaniu akademickim, w umiejętnościach językowych, w zarządzaniu projektem, w krytycznej ocenie literatury naukowej, w nadzorowaniu pracy technikžw i(lub) studentžw, a także w nawiązywaniu kontaktžw krajowych i międzynarodowych. Szkolenie w umiejętnościach przenoszalnych powinno stanowić znaczną część sformalizowanych kursžw składowych studižw doktoranckich.

 

c) Zapewnienie jakości

Zaleca się, aby programy studižw doktoranckich były poddawane regularnym ocenom, zaržwno wewnętrznym, jak i zewnętrznym..Jakość programu studižw doktoranckich może być zabezpieczona przez: a) regularną ocenę postępu i planžw poszczegžlnych doktorantžw (raporty, spotkania komisji doktoranckiej, lub grupy monitorującej postęp realizacji programu), (b) ocenę jakości kursžw doktoranckich poprzez uzyskanie informacji zwrotnej od specjalistžw w danej dziedzinie, od nauczycieli i od uczestnikžw kursžw, co zapewni stałą ocenę i poprawę jakości programu szkolenia.

 

4. Wymagania w stosunku do promotora

 

Wykwalifikowany opiekun stanowi podstawowy element sukcesu studižw doktoranckich. Kierownictwo naukowe powinno być dobierane indywidualnie, by wyjść naprzeciw oczekiwaniom poszczegžlnych doktorantžw oraz zapewnić ich rozwžj w toku studižw doktoranckich. W procesie doboru promotoržw należy wziąć pod uwagę następujące czynniki:

  • Wymagania akademickie. Promotor powinien posiadać kompetencje naukowe w reprezentowanej dziedzinie, to znaczy być aktywnym naukowo i systematycznie prowadzić badania, ogłaszane w recenzowanych czasopismach. Wymaga się, aby posiadał stopień naukowy doktora lub jego odpowiednik. Promotor powinien także wspžłpracować z wieloma miejscowymi i zagranicznymi badaczami, aby mžc wprowadzić doktoranta do społeczności naukowej. Dodatkowo oczekuje się, aby promotor posiadał formalne przeszkolenie do tej roli.

  • Odpowiedzialność. Pożądane jest, aby promotor był dyspozycyjny podczas całego okresu studižw doktoranckich. Jego opieka powinna obejmować ogžlne doradztwo naukowe, pomoc w kierowaniu projektem, wskazžwki pomagające w identyfikacji oraz zapoczątkowaniu projektžw będących kontynuacją dotychczasowych badań, asystę podczas pisania publikacji oraz pomoc w rozwoju zawodowym. Wskazane jest, aby liczba doktorantžw przypadająca na jednego opiekuna była możliwa do pogodzenia z jego obciążeniem pracą.

  • Relacja pomiędzy studentem a jego opiekunem. Ta relacja jest kluczem dla zakończonej sukcesem realizacji programu studižw doktoranckich i wymaga obustronnego szacunku, planowania, uzgodnionego podziału odpowiedzialności oraz czynnego uczestnictwa obu stron.

  • Zaleca się, aby każdy doktorant posiadał przynajmniej jednego wspžłopiekuna poza swoim głÅ¾wnym promotorem, co pozwoli na zrealizowanie wszystkich aspektžw programu studižw doktoranckich. Jednakże należy dokładnie określić zakres odpowiedzialności każdej z tych osžb.

 

5. Wymagania w stosunku do prac doktorskich

Praca doktorska stanowi podstawę do oceny czy student studižw doktoranckich (doktorant) nabył umiejętność przeprowadzania) niezależnych, oryginalnych i znaczących badań oraz czy umie krytycznie oceniać prace innych naukowcžw.

Zgodnie z ÑDeklaracją z Zagrzebia" punktem odniesienia dla prac doktorskich w biomedycynie i naukach o zdrowia powinna być ržwnoważność, z co najmniej trzema recenzowanymi artykułami,opublikowanymi w całości w czasopismach o zasięgu międzynarodowym. Opržcz wspomnianych artykułÅ¾w doktorant powinien dostarczyć pełny przegląd literatury z odniesieniem do tematu jego badań oraz pełny opis celžw badania, metod, wynikžw, dyskusji i wnioskžw. W przypadku, gdy praca naukowa doktoranta prezentowane jest w innej formie, na przykład jako monografia, komisja oceniająca powinna się upewnić, że wkład w rozwžj nauki jest poržwnywany z wyżej wspomnianym kryterium.

Niezależny wkład doktoranta powinien być jasno wykazany poprzez określenie stopnia jego udziału w badaniu oraz poświadczenie pracy wykonanej przez innych.

W przypadku artykułÅ¾w lub manuskryptžw o charakterze prac zbiorowych powinno być oświadczenie wspžłautoržw wykazujące, iż doktorant wnižsł istotny i niezależny wkład.

W celu stymulowania internacjonalizacji zaleca się) by prace doktorskie były pisane i optymalnie ržwnież bronione, po angielsku. Jednak nie zawsze jest to możliwe i pożądane, szczegžlnie, jeżeli projekty dotyczą badań specyficznie związanych z danym krajem

Streszczenie pracy doktorskiej powinno być opublikowane ržwnież w języku lokalnym (krajowym).

Celem poržwnania ržżnych programžw studižw doktoranckich prace doktorskie powinny być, jeżeli jest to możliwe, publikowane na stronie internetowej wyższej uczelni. W przypadku, kiedy patent, zastrzeżone prawa autorskie lub inne powody to uniemożliwiają przynajmniej streszczenia tych prac powinny być dostępne.

 

6. Ocena pracy doktorskiej

Komitety oceniające są zwykle powoływane przez uniwersytet, lub instytucję, w ktžrej przeprowadzono doktorat. Ponieważ praca doktorska (thesis) stanowi głÅ¾wną podstawę przyznania stopnia doktora, aby zapewnić jej wysoką jakość na poziomie międzynarodowym ważne jest, aby oceniana była przez niezależne osoby zewnętrzne stosunku do środowiska, w ktžrym przeprowadzono doktorat, niezwiązane z nim i nie pozostające w konflikcie interesžw. Internacjonalizacja doktoratu ulegnie wzmocnieniu, jeśli przynajmniej jeden członek komitetu oceniającego będzie pochodził z innego kraju. Wszyscy członkowie komitetu winni być samodzielnymi i czynnymi pracownikami naukowymi.

Ważne jest, aby instytucja posiadała jasne kryteria oceny pracy doktorskiej, w szczegžlności w odniesieniu do liczby i standardžw oczekiwanych prac, , czy powinny być opublikowane, czy w formie manuskryptu, jak ržwnież odnośnie zawartości i długości towarzyszącej pracy przeglądowej. Zaleca się, aby proces oceny nie trwał dłużej niż trzy miesiące.

Ocena negatywna. Jeśli chodzi o ocenę negatywną pracy doktorskiej w większości przypadkžw doktorant uzyskuje szanse jej ponownego napisania. W przypadku negatywnej oceny publicznej obrony, zezwala się na dodatkową obronę. Jeżeli pojawia się problem przy ponownej obronie, praca zostaje zwykle odrzucona.

 

7.Wnioski

Celem dokumentu było zdefiniowanie podstawowych elementžw europejskiego doktoratu w biomedycynie i naukach o zdrowiu oraz wskazanie czynnikžw, ktžre mogą przyczynić się do podniesienia jego jakości. Treści i wymagania związane ze stopniem doktora będą niewątpliwie ržżnić się pomiędzy krajami, uniwersytetami i wydziałami. Jeżeli jednak wartość stopnia doktora ma być utrzymana i podwyższona, pewien poziom harmonizacji istniejących obecnie standardžw i celžw jest konieczny. Zamiarem tego dokumentu jest służyć pomocą w tym kierunku.

 

http://.orpheus-med.org